گره تیروئید و TI-RADS؛ معنی امتیاز و زمان FNA
گره یا ندول تیروئید یکی از شایع‌ترین یافته‌های سونوگرافی گردن است و شنیدن نام آن برای بسیاری از افراد نگران‌کننده است. خبر خوب این است که بیشتر گره‌های تیروئید خوش‌خیم هستند و فقط بخش کوچکی از آن‌ها به نمونه‌برداری نیاز دارند. در این مطلب توضیح می‌دهیم گره تیروئید چیست، امتیاز TI-RADS در گزارش سونوگرافی چه معنایی دارد، چه زمانی نمونه‌برداری با سوزن (FNA) لازم است و آزمایش TSH چه نقشی دارد.
فهرست مطالب
- گره تیروئید چیست و چقدر شایع است؟
- نقش سونوگرافی و آزمایش TSH
- امتیازدهی ACR TI-RADS به زبان ساده
- دسته‌های TR1 تا TR5 و اقدام پیشنهادی
- FNA چیست و چه زمانی لازم است؟
- پیگیری گره‌هایی که نمونه‌برداری لازم ندارند
- علائم هشدار
- پرسش‌های متداول
- جمع‌بندی
گره تیروئید چیست و چقدر شایع است؟
تیروئید غده‌ای پروانه‌ای‌شکل در جلوی گردن است که هورمون‌های تنظیم‌کننده سوخت‌وساز بدن را می‌سازد. گره تیروئید به ناحیه‌ای از این غده گفته می‌شود که ساختار آن با بافت اطراف متفاوت است و ممکن است جامد، کیستی (حاوی مایع) یا ترکیبی از هر دو باشد.
گره‌های تیروئید بسیار شایع‌اند. تنها درصد کمی از آن‌ها آن‌قدر بزرگ هستند که با لمس گردن احساس شوند، اما در سونوگرافی، در بخش بزرگی از بزرگسالان دست‌کم یک گره کوچک دیده می‌شود. این گره‌ها در خانم‌ها شایع‌ترند و با افزایش سن بیشتر می‌شوند. بسیاری از آن‌ها به‌طور اتفاقی، مثلاً در سونوگرافی یا تصویربرداری که به دلیل دیگری انجام شده، کشف می‌شوند.
مهم‌ترین نکته این است که اکثریت بزرگ گره‌های تیروئید، یعنی حدود ۹۰ درصد یا بیشتر، خوش‌خیم هستند. گره‌های کلوئیدی، کیست‌ها و گره‌های ناشی از بزرگی چندگرهی غده (گواتر) از شایع‌ترین انواع خوش‌خیم‌اند. حتی در مواردی که سرطان تیروئید تشخیص داده می‌شود، بیشتر آن‌ها از انواع کندرشد هستند و با درمان مناسب پیش‌آگهی خوبی دارند.
نقش سونوگرافی و آزمایش TSH
سونوگرافی روش اصلی تصویربرداری برای بررسی گره‌های تیروئید است؛ بدون اشعه است، معمولاً بیش از ۱۰ تا ۱۵ دقیقه طول نمی‌کشد و آمادگی خاصی ندارد. سونوگرافی اندازه، تعداد و ویژگی‌های ظاهری گره‌ها و همچنین غدد لنفاوی گردن را نشان می‌دهد.
اما باید دانست که سونوگرافی کارکرد تیروئید را نشان نمی‌دهد. اینکه تیروئید پرکار، کم‌کار یا طبیعی است، با آزمایش خون مشخص می‌شود و مهم‌ترین آزمایش اولیه، TSH است. TSH هورمونی است که از غده هیپوفیز ترشح می‌شود و فعالیت تیروئید را تنظیم می‌کند.
- TSH پایین: ممکن است نشانه پرکاری تیروئید یا گره‌ای باشد که خودش هورمون اضافه می‌سازد (گره «داغ»). در این حالت پزشک معمولاً اسکن هسته‌ای تیروئید را درخواست می‌کند. گره‌های داغ به‌ندرت بدخیم‌اند و اغلب به FNA نیاز ندارند.
- TSH طبیعی یا بالا: تصمیم درباره نیاز به نمونه‌برداری بیشتر بر اساس ویژگی‌های سونوگرافی و اندازه گره گرفته می‌شود.
بنابراین سونوگرافی و آزمایش TSH مکمل یکدیگرند و پزشک معالج با کنار هم گذاشتن آن‌ها تصمیم می‌گیرد.
امتیازدهی ACR TI-RADS به زبان ساده
TI-RADS سامانه‌ای برای گزارش استاندارد گره‌های تیروئید است. رایج‌ترین نسخه آن، ACR TI-RADS، توسط کالج رادیولوژی آمریکا منتشر شده است. در این روش، رادیولوژیست به پنج ویژگی ظاهری هر گره امتیاز می‌دهد و مجموع امتیازها، سطح شک به بدخیمی را تعیین می‌کند.
| ویژگی | حالت‌های کم‌خطرتر | حالت‌های پرخطرتر |
|---|---|---|
| ترکیب (جامد یا کیستی بودن) | کیستی یا اسفنجی: ۰ امتیاز؛ مخلوط کیستی و جامد: ۱ | جامد یا تقریباً جامد: ۲ |
| اکوژنیسیته (روشنی گره نسبت به بافت تیروئید) | بدون اکو: ۰؛ هم‌اکو یا پراکو: ۱ | کم‌اکو: ۲؛ بسیار کم‌اکو: ۳ |
| شکل | پهن‌تر از بلند: ۰ | بلندتر از پهن: ۳ |
| حاشیه | صاف یا نامشخص: ۰ | لوبوله یا نامنظم: ۲؛ گسترش به بیرون تیروئید: ۳ |
| کانون‌های اکوژن (نقاط روشن) | ندارد یا آرتیفکت دنباله‌دار بزرگ: ۰؛ کلسیفیکاسیون درشت: ۱ | کلسیفیکاسیون حاشیه‌ای: ۲؛ نقاط روشن ریز: ۳ |
برای مثال، یک گره کیستی ساده امتیاز صفر می‌گیرد و تقریباً همیشه خوش‌خیم است، در حالی که یک گره جامد، بسیار کم‌اکو، با حاشیه نامنظم و نقاط روشن ریز، امتیاز بالایی می‌گیرد. هیچ ویژگی منفردی به‌تنهایی تشخیص قطعی نیست؛ ارزش این سامانه در کنار هم قرار دادن ویژگی‌هاست.
دسته‌های TR1 تا TR5 و اقدام پیشنهادی
بر اساس مجموع امتیاز، هر گره در یکی از پنج دسته قرار می‌گیرد. در ACR TI-RADS، تصمیم برای FNA یا پیگیری علاوه بر دسته، به اندازه بزرگ‌ترین قطر گره هم بستگی دارد:
| دسته | امتیاز | معنی | توصیه معمول |
|---|---|---|---|
| TR1 | ۰ | خوش‌خیم | FNA لازم نیست |
| TR2 | ۲ | غیرمشکوک | FNA لازم نیست |
| TR3 | ۳ | کمی مشکوک | FNA اگر ۲٫۵ سانتی‌متر یا بیشتر؛ پیگیری اگر ۱٫۵ سانتی‌متر یا بیشتر |
| TR4 | ۴ تا ۶ | متوسط مشکوک | FNA اگر ۱٫۵ سانتی‌متر یا بیشتر؛ پیگیری اگر ۱ سانتی‌متر یا بیشتر |
| TR5 | ۷ یا بیشتر | بسیار مشکوک | FNA اگر ۱ سانتی‌متر یا بیشتر؛ پیگیری اگر ۰٫۵ سانتی‌متر یا بیشتر |
این آستانه‌ها راهنمای کلی هستند. پزشک ممکن است با توجه به سابقه پرتودرمانی گردن در کودکی، سابقه خانوادگی سرطان تیروئید، غدد لنفاوی مشکوک یا علائم بیمار، تصمیم متفاوتی بگیرد.
FNA چیست و چه زمانی لازم است؟
FNA یا آسپیراسیون با سوزن ظریف، روشی است که در آن با یک سوزن بسیار نازک و معمولاً با راهنمایی سونوگرافی، چند نمونه کوچک سلولی از گره برداشته می‌شود. این کار سرپایی است، معمولاً چند دقیقه طول می‌کشد و بیشتر افراد آن را مشابه یک خون‌گیری یا کمی ناخوشایندتر توصیف می‌کنند. پس از آن ممکن است درد خفیف یا کبودی مختصری در محل ایجاد شود.
FNA معمولاً در این شرایط مطرح می‌شود:
- گره‌ای که بر اساس دسته TI-RADS و اندازه، به آستانه نمونه‌برداری رسیده است.
- غده لنفاوی مشکوک در گردن.
- رشد قابل توجه گره در پیگیری‌ها.
- عوامل خطر خاص به تشخیص پزشک.
پیش از FNA، پزشک را از مصرف داروهای ضدانعقاد یا ضدپلاکت مطلع کنید و بدون مشورت، مصرف آن‌ها را قطع نکنید. نتیجه FNA معمولاً با سامانه‌ای به نام Bethesda در شش گروه گزارش می‌شود که از «نمونه ناکافی» تا «خوش‌خیم» و «بدخیم» را در بر می‌گیرد. بیشتر نتایج خوش‌خیم هستند. گاهی نمونه کافی نیست یا نتیجه نامشخص است که در این صورت تکرار FNA یا بررسی‌های تکمیلی پیشنهاد می‌شود.
پیگیری گره‌هایی که نمونه‌برداری لازم ندارند
بیشتر گره‌ها هرگز به FNA نیاز پیدا نمی‌کنند. برای گره‌هایی که به آستانه پیگیری رسیده‌اند، سونوگرافی دوره‌ای انجام می‌شود تا تغییر اندازه یا ظاهر آن‌ها سنجیده شود. فاصله پیگیری به دسته گره بستگی دارد؛ در ACR TI-RADS برای گره‌های TR5 پیگیری سالانه تا حدود ۵ سال، برای TR4 در سال‌های اول، دوم، سوم و پنجم، و برای TR3 در سال‌های اول، سوم و پنجم در صورت نیاز پیشنهاد شده است. اگر گره‌ای طی ۵ سال تغییر قابل توجهی نکند، معمولاً می‌توان پیگیری را متوقف کرد.
بهتر است سونوگرافی‌های پیگیری در صورت امکان با روش مشابه انجام شود و گزارش‌های قبلی همراه شما باشد تا مقایسه اندازه دقیق‌تر انجام شود. تغییرات کوچک در اندازه‌گیری میان دو سونوگرافی طبیعی است و هر افزایش جزئی به معنای رشد واقعی نیست.
علائم هشدار
بیشتر گره‌های تیروئید هیچ علامتی ندارند. اما در صورت بروز موارد زیر، زودتر از موعد پیگیری به پزشک مراجعه کنید:
- بزرگ شدن سریع یک توده در گردن
- گرفتگی صدا یا تغییر صدای ماندگار بدون علت مشخص
- دشواری در بلع یا احساس فشار در گردن
- غدد لنفاوی بزرگ و سفت در گردن
- علائم پرکاری تیروئید مانند تپش قلب، کاهش وزن بی‌دلیل، لرزش دست و تعریق زیاد
تنگی نفس، صدای خرخر هنگام نفس کشیدن یا تورم و درد ناگهانی و شدید گردن (که گاهی به علت خونریزی داخل گره رخ می‌دهد) نیاز به مراجعه فوری به اورژانس دارد.
پرسش‌های متداول
آیا داشتن گره تیروئید یعنی سرطان دارم؟
خیر. اکثریت بزرگ گره‌های تیروئید خوش‌خیم هستند. سونوگرافی و در صورت نیاز FNA کمک می‌کنند گره‌های نیازمند بررسی بیشتر از بقیه جدا شوند.
آیا سونوگرافی تیروئید نشان می‌دهد تیروئیدم کم‌کار یا پرکار است؟
خیر. کارکرد تیروئید با آزمایش خون، به‌ویژه TSH و در صورت نیاز هورمون‌های T4 و T3، تشخیص داده می‌شود. سونوگرافی ساختار غده و گره‌ها را نشان می‌دهد.
اگر چند گره داشته باشم، همه باید نمونه‌برداری شوند؟
خیر. هر گره جداگانه امتیاز می‌گیرد و تصمیم برای FNA بر اساس دسته و اندازه هر گره گرفته می‌شود. معمولاً تنها گره‌هایی که بیشترین شک را دارند نمونه‌برداری می‌شوند.
آیا FNA باعث پخش شدن سلول‌های سرطانی می‌شود؟
FNA روشی ایمن و پذیرفته‌شده است و خطر پخش شدن سلول‌ها با آن بسیار ناچیز در نظر گرفته می‌شود. مزیت تشخیص به‌موقع، در مواردی که پزشک آن را لازم بداند، به‌مراتب بیشتر است.
آیا سونوگرافی تیروئید در بارداری مجاز است؟
بله. سونوگرافی از امواج صوتی استفاده می‌کند و اشعه یونیزان ندارد، بنابراین در بارداری قابل انجام است. FNA نیز در صورت ضرورت در بارداری انجام‌پذیر است، اما زمان آن را پزشک معالج تعیین می‌کند.
جمع‌بندی
گره تیروئید بسیار شایع و در بیشتر موارد خوش‌خیم است. سونوگرافی ویژگی‌های گره را نشان می‌دهد و سامانه ACR TI-RADS با امتیازدهی به ترکیب، اکوژنیسیته، شکل، حاشیه و نقاط روشن، هر گره را در یکی از دسته‌های TR1 تا TR5 قرار می‌دهد. نیاز به FNA بر اساس این دسته و اندازه گره تعیین می‌شود و آزمایش TSH مشخص می‌کند که آیا بررسی‌های دیگری مانند اسکن هسته‌ای لازم است یا نه. این مطلب جایگزین مشاوره با پزشک نیست و برنامه بررسی و پیگیری هر فرد باید توسط پزشک معالج یا متخصص غدد تعیین شود.
انجام این بررسی در مرکز تخصصی رادیولوژی و سونوگرافی دکتر فاطمه صدیقی‌نژاد
ساعات پذیرش: شنبه تا چهارشنبه ۹:۱۵ تا ۱۳:۳۰ و ۱۶:۱۵ تا ۲۱:۳۰؛ پنجشنبه ۹:۱۵ تا ۱۳:۳۰؛ جمعه تعطیل. تلفن: ۰۷۴۳۳۳۴۶۶۶۹ و ۰۷۴۳۳۳۴۶۶۶۱
در ساعات کاری مرکز، موارد اورژانسی بدون نوبت قبلی پذیرش می‌شوند. خارج از ساعات کاری، در صورت درد شدید، خونریزی زیاد یا علائم هشدار، به اورژانس بیمارستان مراجعه کنید.
