کیست تخمدان در سونوگرافی: انواع، O-RADS و زمان پیگیری
شنیدن عبارت «کیست تخمدان» در گزارش سونوگرافی برای بسیاری از زنان نگران‌کننده است، در حالی که بیشتر کیست‌های تخمدان خوش‌خیم‌اند و بخش بزرگی از آن‌ها بدون درمان خودبه‌خود از بین می‌روند. نوع کیست، اندازه، ظاهر داخلی آن، سن و وضعیت یائسگی، همه در تصمیم‌گیری نقش دارند. در این مطلب انواع شایع کیست تخمدان، معنای طبقه‌بندی O-RADS به زبان ساده، شیوهٔ پیگیری و علائمی که نیاز به مراجعهٔ فوری دارند را مرور می‌کنیم.
فهرست مطالب
- کیست تخمدان چیست؟
- کیست‌های عملکردی: شایع‌ترین نوع
- کیست درموئید
- اندومتریوما یا کیست شکلاتی
- تخمدان پلی‌کیستیک و سندرم تخمدان پلی‌کیستیک
- O-RADS به زبان ساده
- پیگیری کیست تخمدان
- علائم اورژانسی: پیچ‌خوردگی و پارگی کیست
- پرسش‌های متداول
- جمع‌بندی
کیست تخمدان چیست؟
کیست تخمدان کیسه‌ای پر از مایع یا مواد دیگر است که در تخمدان یا روی آن تشکیل می‌شود. تخمدان‌ها در سال‌های باروری هر ماه فولیکول‌هایی می‌سازند که خود ساختارهای کیستیک کوچک و طبیعی‌اند؛ بنابراین دیدن ساختار کیستیک کوچک در تخمدان یک زن در سن باروری اغلب کاملاً طبیعی است.
سونوگرافی، به‌ویژه سونوگرافی واژینال، روش اصلی بررسی تخمدان‌هاست، چون جزئیات دیواره و محتوای کیست را بهتر نشان می‌دهد. در دختران و زنانی که ازدواج نکرده‌اند یا روش واژینال برایشان مناسب نیست، سونوگرافی شکمی با مثانهٔ پر انجام می‌شود. داپلر رنگی نیز برای بررسی جریان خون در دیواره یا بخش‌های توپر کیست به کار می‌رود.
کیست‌های عملکردی: شایع‌ترین نوع
کیست‌های عملکردی به چرخهٔ طبیعی قاعدگی مربوط‌اند و شایع‌ترین کیست‌ها در سنین باروری هستند:
- کیست فولیکولی: وقتی فولیکول تخمک را آزاد نکند و به رشد ادامه دهد. معمولاً جدار نازک و محتوای کاملاً مایع (کیست ساده) دارد.
- کیست جسم زرد: پس از تخمک‌گذاری ایجاد می‌شود و ممکن است جدار ضخیم‌تر و جریان خون حلقوی در اطراف داشته باشد. در اوایل بارداری نیز شایع است.
- کیست هموراژیک: وقتی داخل کیست عملکردی خونریزی رخ دهد. ظاهر آن در سونوگرافی شبیه رشته‌های توری یا لخته است و ممکن است با درد همراه باشد.
بیشتر کیست‌های عملکردی طی یک تا سه چرخهٔ قاعدگی خودبه‌خود کوچک می‌شوند یا از بین می‌روند. به همین دلیل، پزشک معمولاً به‌جای درمان فوری، در صورت نیاز سونوگرافی را پس از چند هفته، ترجیحاً در روزهای ابتدایی پس از قاعدگی، تکرار می‌کند.
کیست درموئید
کیست درموئید یا تراتوم کیستیک بالغ، تومور خوش‌خیمی است که از سلول‌های زایا منشأ می‌گیرد و ممکن است حاوی چربی، مو و گاهی بافت‌هایی مانند دندان یا کلسیفیکاسیون باشد. این کیست‌ها در سونوگرافی ظاهر نسبتاً مشخصی دارند، مانند بخش‌های بسیار روشن، خطوط و نقاط حاصل از مو و سایهٔ صوتی.
کیست درموئید برخلاف کیست‌های عملکردی معمولاً خودبه‌خود از بین نمی‌رود و به‌کندی رشد می‌کند. مهم‌ترین عارضهٔ آن افزایش احتمال پیچ‌خوردگی تخمدان است. تصمیم دربارهٔ پیگیری یا جراحی بر اساس اندازه، علائم، سن و تمایل به بارداری، توسط متخصص زنان گرفته می‌شود.
اندومتریوما یا کیست شکلاتی
اندومتریوما کیستی است که در زمینهٔ اندومتریوز ایجاد می‌شود؛ یعنی بیماری‌ای که در آن بافتی شبیه پوشش داخلی رحم در خارج از رحم رشد می‌کند. محتوای این کیست خون کهنه و غلیظ است و به همین دلیل به آن «کیست شکلاتی» می‌گویند. در سونوگرافی معمولاً به‌صورت کیستی با محتوای یکنواخت و کدر، شبیه «شیشهٔ مات»، دیده می‌شود.
اندومتریوما ممکن است با درد قاعدگی شدید، درد لگن، درد هنگام نزدیکی یا ناباروری همراه باشد و گاهی هم بی‌علامت است. این کیست‌ها معمولاً با گذشت زمان خودبه‌خود از بین نمی‌روند. درمان می‌تواند دارویی یا جراحی باشد و انتخاب آن، به‌ویژه از نظر حفظ ذخیرهٔ تخمدان در زنانی که قصد بارداری دارند، باید با متخصص زنان انجام شود.
تخمدان پلی‌کیستیک و سندرم تخمدان پلی‌کیستیک
«تخمدان پلی‌کیستیک» در سونوگرافی یعنی تخمدان تعداد زیادی فولیکول کوچک دارد یا حجم آن بیشتر از معمول است. این فولیکول‌ها کیست بیماری‌زا نیستند و نیازی به جراحی ندارند. نکتهٔ مهم این است که ظاهر پلی‌کیستیک در سونوگرافی به‌تنهایی به معنای ابتلا به سندرم تخمدان پلی‌کیستیک (PCOS) نیست.
بر اساس راهنمای بین‌المللی رایج، تشخیص PCOS در بزرگسالان معمولاً با وجود دو مورد از سه معیار زیر و پس از کنار گذاشتن علل دیگر توسط پزشک گذاشته می‌شود:
- قاعدگی نامنظم یا اختلال تخمک‌گذاری
- نشانه‌های بالینی یا آزمایشگاهی افزایش آندروژن، مانند موهای زائد، آکنه یا افزایش هورمون‌های مردانه در آزمایش خون
- ظاهر پلی‌کیستیک تخمدان در سونوگرافی (یا در برخی موارد، آزمایش AMH به‌جای سونوگرافی)
در نوجوانانی که کمتر از حدود هشت سال از اولین قاعدگی‌شان گذشته، سونوگرافی برای تشخیص PCOS توصیه نمی‌شود، چون تخمدان‌ها در این سنین به‌طور طبیعی فولیکول‌های متعددی دارند. تشخیص و درمان PCOS بر عهدهٔ پزشک زنان یا غدد است.
O-RADS به زبان ساده
O-RADS یک سیستم طبقه‌بندی استاندارد است که کالج رادیولوژی آمریکا (ACR) برای توصیف یکسان توده‌ها و کیست‌های تخمدان و تخمین احتمال بدخیمی آن‌ها ارائه کرده است. هدف آن این است که گزارش‌ها قابل‌فهم و قابل‌مقایسه باشند و پیگیری بر اساس قواعد مشخص پیشنهاد شود. در این سیستم، شکل کیست (ساده یا دارای دیواره‌های داخلی)، وجود بخش توپر، جریان خون در داپلر، اندازه و وضعیت یائسگی در نظر گرفته می‌شود.
| دسته | معنای کلی | نمونه |
|---|---|---|
| O-RADS 0 | بررسی ناکامل؛ نیاز به تصویربرداری تکمیلی | دید ناکافی به علت گاز روده یا شرایط فنی |
| O-RADS 1 | تخمدان طبیعی | فولیکول یا جسم زرد طبیعی در سن باروری |
| O-RADS 2 | تقریباً قطعاً خوش‌خیم (خطر بدخیمی کمتر از ۱ درصد) | کیست ساده، کیست هموراژیک، درموئید یا اندومتریومای با ظاهر تیپیک و اندازهٔ کمتر از ۱۰ سانتی‌متر |
| O-RADS 3 | خطر کم (۱ تا کمتر از ۱۰ درصد) | کیست با ظاهر خوش‌خیم ولی ۱۰ سانتی‌متر یا بزرگ‌تر، یا کیست با جدار داخلی کمی نامنظم |
| O-RADS 4 | خطر متوسط (۱۰ تا کمتر از ۵۰ درصد) | کیست با بخش توپر یا دیواره‌های داخلی متعدد |
| O-RADS 5 | خطر بالا (۵۰ درصد یا بیشتر) | تودهٔ عمدتاً توپر با جریان خون زیاد یا همراه با مایع آزاد شکمی |
این درصدها احتمال آماری را برای گروهی از کیست‌ها با ظاهر مشابه نشان می‌دهند و تشخیص قطعی برای یک فرد نیستند. دسته‌های ۴ و ۵ معمولاً نیاز به ارزیابی تخصصی، گاهی MRI و مشاوره با متخصص زنان یا انکولوژی زنان دارند. تصمیم نهایی همیشه با پزشک معالج است.
پیگیری کیست تخمدان
نحوهٔ پیگیری به نوع کیست، اندازه و سن بستگی دارد. به‌طور کلی:
- کیست‌های ساده و کوچک در سنین باروری معمولاً طبیعی‌اند و اغلب نیازی به پیگیری ندارند.
- کیست‌های عملکردی بزرگ‌تر یا هموراژیک ممکن است چند هفته بعد، ترجیحاً در نیمهٔ اول چرخهٔ قاعدگی، دوباره بررسی شوند تا از کوچک شدن آن‌ها اطمینان حاصل شود.
- کیست‌ها پس از یائسگی با دقت بیشتری بررسی می‌شوند، هرچند کیست‌های ساده و کوچک در این سنین نیز اغلب خوش‌خیم‌اند.
- درموئید و اندومتریوما بسته به اندازه و علائم، با سونوگرافی دوره‌ای پیگیری یا درمان می‌شوند.
آزمایش CA-125 ممکن است در برخی موارد به تشخیص پزشک درخواست شود، اما این آزمایش در شرایط خوش‌خیم مانند اندومتریوز، قاعدگی یا بارداری نیز می‌تواند بالا باشد و به‌تنهایی تشخیصی نیست. همچنین سونوگرافی دوره‌ای برای غربالگری سرطان تخمدان در زنانی که خطر متوسط دارند و بی‌علامت‌اند، توصیه نمی‌شود؛ زنانی که سابقهٔ خانوادگی قوی یا جهش ژنی شناخته‌شده دارند باید با پزشک خود دربارهٔ برنامهٔ مراقبت مشورت کنند.
علائم اورژانسی: پیچ‌خوردگی و پارگی کیست
پیچ‌خوردگی تخمدان
کیست‌های بزرگ‌تر، به‌ویژه درموئید، ممکن است باعث چرخش تخمدان به دور پایهٔ خود شوند و خون‌رسانی آن را قطع کنند. این وضعیت یک اورژانس جراحی است، چون تأخیر در درمان می‌تواند به از دست رفتن تخمدان منجر شود. علامت معمول آن درد ناگهانی و شدید یک‌طرفهٔ لگن یا زیر شکم است که اغلب با تهوع و استفراغ همراه است. نکتهٔ مهم: دیده شدن جریان خون در داپلر، پیچ‌خوردگی را به‌طور قطعی رد نمی‌کند و تصمیم‌گیری بر اساس مجموع علائم و معاینه انجام می‌شود.
پارگی کیست
پارگی کیست، به‌ویژه کیست جسم زرد یا کیست هموراژیک، ممکن است باعث درد ناگهانی و گاهی خونریزی داخل شکم شود. بیشتر موارد خفیف‌اند، اما خونریزی قابل‌توجه می‌تواند خطرناک باشد.
در صورت بروز هر یک از علائم زیر فوراً به اورژانس بیمارستان مراجعه کنید:
- درد ناگهانی و شدید لگن یا شکم، به‌ویژه یک‌طرفه
- درد همراه با تهوع و استفراغ
- سرگیجه، ضعف شدید، رنگ‌پریدگی، تپش قلب یا غش
- درد همراه با تب
- درد شکم یا خونریزی در کسی که تست بارداری مثبت دارد (احتمال بارداری خارج از رحم)
این مطلب جایگزین معاینه و مشاوره با پزشک نیست.
پرسش‌های متداول
آیا کیست تخمدان همیشه نیاز به جراحی دارد؟
خیر. بیشتر کیست‌های تخمدان، به‌ویژه کیست‌های عملکردی، خودبه‌خود از بین می‌روند. جراحی معمولاً برای کیست‌های بزرگ، دارای علائم، مشکوک یا دچار عارضه مانند پیچ‌خوردگی در نظر گرفته می‌شود.
سونوگرافی پیگیری کیست را در چه زمانی از چرخهٔ قاعدگی انجام دهم؟
برای پیگیری کیست‌های عملکردی، معمولاً روزهای ابتدایی پس از پایان قاعدگی مناسب‌تر است، چون در این زمان احتمال اشتباه گرفتن کیست با فولیکول یا جسم زرد کمتر است. زمان دقیق را پزشک معالج تعیین می‌کند.
آیا کیست تخمدان باعث ناباروری می‌شود؟
کیست‌های عملکردی معمولاً اثری بر باروری ندارند. اندومتریوز و سندرم تخمدان پلی‌کیستیک ممکن است با کاهش باروری همراه باشند، اما در بسیاری از موارد با درمان مناسب بارداری امکان‌پذیر است.
آیا قرص‌های پیشگیری از بارداری کیست را از بین می‌برند؟
قرص‌های ترکیبی ممکن است از تشکیل کیست‌های عملکردی جدید پیشگیری کنند، اما شواهد نشان نمی‌دهد که کیست موجود را سریع‌تر از بین ببرند. استفاده از هر دارو باید با نظر پزشک باشد.
در گزارش من نوشته شده O-RADS 2؛ باید نگران باشم؟
O-RADS 2 یعنی ضایعه تقریباً قطعاً خوش‌خیم است. بسته به نوع و اندازهٔ کیست، ممکن است پیگیری لازم باشد یا نباشد؛ گزارش را به پزشک خود نشان دهید.
جمع‌بندی
بیشتر کیست‌های تخمدان خوش‌خیم‌اند و کیست‌های عملکردی، که شایع‌ترین نوع هستند، اغلب طی چند چرخهٔ قاعدگی خودبه‌خود از بین می‌روند. کیست درموئید و اندومتریوما ظاهر مشخصی در سونوگرافی دارند و معمولاً خودبه‌خود برطرف نمی‌شوند، و ظاهر پلی‌کیستیک تخمدان به‌تنهایی برای تشخیص PCOS کافی نیست. سیستم O-RADS به رادیولوژیست و پزشک کمک می‌کند خطر هر ضایعه را به‌صورت استاندارد بیان کنند و برنامهٔ پیگیری مناسب انتخاب شود. درد ناگهانی و شدید یک‌طرفه، تهوع و استفراغ یا غش، نیاز به مراجعهٔ فوری به اورژانس دارد و تفسیر نهایی گزارش و تصمیم دربارهٔ درمان باید با پزشک معالج انجام شود.
انجام این بررسی در مرکز تخصصی رادیولوژی و سونوگرافی دکتر فاطمه صدیقی‌نژاد
ساعات پذیرش: شنبه تا چهارشنبه ۹:۳۰ تا ۱۳:۳۰ و ۱۶:۳۰ تا ۲۱:۳۰؛ پنج‌شنبه ۹:۳۰ تا ۱۳:۳۰؛ جمعه تعطیل. تلفن: ۰۷۴۳۳۳۴۶۶۶۹ و ۰۷۴۳۳۳۴۶۶۶۱
در ساعات کاری مرکز، موارد اورژانسی بدون نوبت قبلی پذیرش می‌شوند. خارج از ساعات کاری، در صورت درد شدید، خونریزی زیاد یا علائم هشدار، به اورژانس بیمارستان مراجعه کنید.
